Zwart, grijs en messing

Afgelopen zondag was ik bij een Stolpersteine-ceremonie in het Stadhuis van Almelo. In deze stad zat in de Tweede Wereldoorlog een Joods meisje ondergedoken bij het gezin van de grootvader van mijn echtgenoot. Deze man, Berend van Dooren, naar wie mijn echtgenoot is genoemd, heeft zijn heldendaad met de dood moeten bekopen. De onderduik werd verraden, het kleine meisje kon in veiligheid worden gebracht, maar de grootvader werd opgepakt en in een kamp in Duitsland vermoord.

Op de plek waar het huis van het gezin Van Dooren stond zal binnenkort een Stolperstein worden gelegd. In dezelfde straat woonde Johannes van Dooren, broer van de grootvader. Ook hij had Joodse onderduikers, maar hem trof hetzelfde lot. De onderduik werd verraden, de onderduikers konden ontkomen, maar Johannes werd opgepakt en naar Kamp Amersfoort getransporteerd, waar hij stierf. Voor hem wordt ook een Stolperstein gelegd.

Berend van Dooren kwam via Kamp Amersfoort terecht in een Arbeitserziehungslager bij het dorpje Zöschen in de buurt van Leipzig. In dit kamp werden de gevangenen onderworpen aan een meedogenloos regime van dwangarbeid bedoeld als straf voor hun verzet. Het betekende meestal de dood door uithongering, mishandeling en ziekte. Ook de grootvader van mijn echtgenoot stierf na ongeveer twee maanden door de ontberingen en het heimwee. Hij was 45 jaar oud.

Precies vijftien jaar geleden heb ik met ‘mijn’ Berend het kamp bij Zöschen bezocht. Het was november en het weer was net zo grijs en nat als het hier de laatste week was. De akkers rond de begraafplaats van het kamp (destijds inderhaast aangelegd, omdat het kerkhofje in het dorp al gauw te klein was) lagen er kaal, nat en troosteloos bij. Het was waterkoud en stil op de dodenakker.

Aan de andere kant van het dorp stond in de velden nog een restant van de barakken die de gevangen destijds zelf hadden moeten bouwen. Ook hier heersten de kou, de grauwheid en troosteloosheid. Terwijl ik over de zwarte en grijze akkers keek, dacht ik aan het ‘schuldige landschap’ van de Nederlandse kunstenaar Armando.

Armando groeide in de Tweede Wereldoorlog op in de buurt van Kamp Amersfoort. Hij kende de gruwelen die daar plaatsvonden. Na de oorlog gaf hij de bossen rond het kamp weer in sombere, dreigend zwarte silhouetten, of in woeste zwarte en grijze kleurvlakken van dikke lagen olieverf op doek. Hij noemde deze landschappen ‘schuldige landschappen’ omdat ze altijd de gruwelen uit het verleden met zich meetorsten. In Zöschen, in die mistroostige novembersfeer op de velden die zich uitstrekten rond het strafkamp kon ik die beschuldiging goed navoelen.

Het was heel indringend om op de begraafplaats op een marmeren gedenksteen de naam ‘Berend van Dooren’ te lezen. Om zijn naam heen stonden de namen van andere Nederlandse mannen, vaak jonger dan hij. Dit waren merendeels jongemannen die bij een grote razzia in Beverwijk en Velsen-Noord – een strafexpeditie voor aanslagen in die regio op NSB’ers – waren opgepakt en hierheen getransporteerd. Ook zij werden vermoord in dit kamp. Veel van de lichamen zijn later overgebracht naar de erebegraafplaats bij Loenen in Nederland. Ook Berend van Dooren vond daar een rustplaats.

Maar nu rijst uit de troosteloosheid van het zwart en grijs van het ‘schuldige landschap’ in het Oosten van Duitsland een blinkend messing plaatje op in de straat in Almelo waar Berend van Dooren woonde. Hij is weer thuis.