Präadamitisch

Het oudste werk van de expositie Jean Arp, A Petrified Forest is het beeld met de prachtige titel Präadamitische Frucht. Arp maakte deze sculptuur in 1938, toen hij nog niet zo lang bezig was met het maken van gipsen Rundplastiken, de vervloeiende, organische gevormde beelden die min of meer zijn handelsmerk zouden worden.

De titel suggereert dat dit een vrucht is van vóór Adam, van voor de schepping dus. Of in ieder geval van voor de schepping van de mens. Dit past bij Arps idee dat alle vormen voortkomen uit een oerbron van energie, de Urgrund. Álle vormen vloeien daar uit voort, ook de mens. Ze vormen zichzelf zoals een vrucht groeit. ‘Kunst is een vrucht die in mensen groeit’, is een uitspraak van  Arp.

Deze uitspraak komt uit een pamflet dat hij in 1931 schreef en waarin hij zich fel afzet tegen de opvattingen over kunst die aan het begin van de twintigste eeuw gangbaar waren. In dit pamflet, À propos d’art abstrait, ageert Arp tegen de in zijn ogen bekrompen en zelfingenomen ideeën over kunst: ‘De mens denkt de bekroning van de schepping te zijn. Hij gelooft dat hij het licht is. […] Hij kan niet begrijpen dat een schilderij iets anders is dan een landschap bereid met olie en azijn, of dat een sculptuur iets anders is dan een uit marmer of brons vervaardigde vrouwendij. […] Maar ik vind schilderijen of sculpturen die niet een voorwerp als model hebben gehad net zo concreet en zinnelijk als een blad of een steen. Kunst is een vrucht die in mensen groeit, zoals de vrucht van een plant of een kind in de schoot van zijn moeder.’

Volgens Arp ontwikkelt een kunstwerk zich autonoom en ontleent het zijn zeggingskracht aan zichzelf. Het kunstwerk ontstaat niet vanuit een idee in het brein van de kunstenaar. Met zijn brein, het rationele denken, kan de mens alleen maar nabootsende kunst maken. ‘Terwijl de vrucht van een plant autonome vormen aanneemt en nooit op een luchtballon lijkt of op een president in rokkostuum, heeft de kunstzinnige vrucht van mensen vaak een belachelijke overeenkomst met het uiterlijk van iets anders. […] Het is aan het verstand te danken, dat de mens zulke tragische en lelijke figuren maakt. […] Het verstand heeft de mens van de natuur verwijderd.’ Pre-adamitisch betekent dus niet zozeer daterend van voor de schepping van Adam, maar daterend van voor dat het verstand de kunst ging bepalen.

In 1938 maakte Arp nog een kunstwerk met het woord pre-adamitisch in de titel. Dat is de Präadamitischer Torso. Een torso dus, maar dan wel gevormd zonder vooropgezet plan. Een stuk gips dat onder de handen van de kunstenaar deze gedaante heeft aangenomen. Dit beeld oogt ‘primitief’ en roept bij mij associaties op met een wereldberoemd ‘primitief’ beeld; de Venus van Willendorf. Dit beeldje van circa 23.000 jaar oud, dat in 1908 werd opgegraven in de buurt van het Oostenrijkse plaatsje Willendorf, is een soort oerbeeld van een (zwangere) vrouw.

Het grappige is dat er een theorie bestaat dat dit beeld door de vrouw zelf gemaakt zou zijn in een tijd dat er nog geen spiegels waren. Het is dus een beeld zoals de vrouw zichzelf zou hebben gezien, van bovenaf. Of het waar is, is de vraag, maar wat wel klopt is dat dit een niet-cerebraal beeld is van een vrouwenlichaam. Het dateert uit een tijd dat niet het verstand het beeld bepaalde, maar het gevoel.

Arp wilde met zijn präadamitische kunst weg van het cerebrale en het nabootsende in de kunst. Zijn werken roepen een gevoel op; een vloeiend, beweeglijk gevoel.

Op 5 november geef ik mijn rondleiding Arp Associaties op de expositie Jean Arp, A Petrified Forest in museum Beelden aan Zee. De rondleiding is al volgeboekt.