Op het hoofd

In de ‘gestapelde’ sculpturen van Joan Miró ligt het accent vaak op de kop van het beeld. Er is een gezicht herkenbaar in het bovenste gedeelte; één of twee ogen en soms een neus of een mond. Boven op het hoofd staat vaak nog een element; een stuk speelgoed, een tak, een ondefinieerbaar stuk schroot of een elegant slakkenhuis. Opvallend zijn de getande uitsteeksels die geraffineerd scheef op het hoofd staan.

Die hoofdversieringen, quasi nonchalant geplaatst, doen mij denken aan een typisch Spaanse hoofdtooi; de mantilla. Deze hoofddoek is meestal van zwart kant en wordt over een opstaande kam gedrapeerd. In de negentiende eeuw werd de mantilla enorm populair onder adellijke dames. Infanta Luisa Fernanda, de zus van koningin Isabella II van Spanje, liet zich in het midden van de negentiende eeuw door hofschilder Franz Xaver Winterhalter portretteren met een mantilla en een roos in heur haar. Heden ten dage wordt de mantilla vooral gedragen bij (religieuze) feestdagen.

In Miró’s getande hoofdversieringen zou je een verwijzing kunnen zien naar de peineta, de kam die in het haar wordt gestoken en waar de mantilla overheen wordt gelegd. Deze kam is een opengewerkte, hoog opstaande vorm, traditioneel uitgesneden uit schildpad of parelmoer. De peineta wordt in een wrong op het hoofd gestoken. Over de kam heen ligt de kanten sluier die om het hoofd en de schouders heen naar beneden golft. Met deze versiering wordt het verticale benadrukt en krijgt het silhouet een verlenging.

Sommige wat massievere hoofdversieringen van Miró roepen associaties op met een ander curieus Spaans hoofddeksel; de tricornio. Deze karakteristieke, glimmend zwarte pet met opstaande, driehoekige klep aan de achterkant wordt bij ceremonies gedragen door de mannen en vrouwen van de Guardia Civil. De zwarte driehoek die Miró’s Femme et oiseau op haar hoofd heeft, heeft wel wat weg van dit wonderlijke hoofddeksel. Er zit nog een klein rood pomponnetje op, met twee rode oogjes. Is dat de vogel uit de titel?

Maar Miró’s hoofdversieringen zou je ook nog wel kunnen associëren met de montero, het langwerpige hoofddeksel van de torero. De montero, een belangrijk onderdeel van het kostuum van de stierenvechter, is een ronde, zwarte bol met twee iets afhangende ‘oren’ (of horens?). Hij staat als horizontaal accent boven op het hoofd van de torero en contrasteert met de houding en het kostuum van de stierenvechter waarin alle lijnen omhoog gaan. Overigens mag volgens het bijgeloof de montero nooit met de opening naar boven vallen omdat dat ongeluk zou brengen.

Hoe het ook zij, het lijkt alsof Miró de Spaanse voorliefde voor opvallende hoofdtooien gebruikt om de verticaliteit van zijn figuren te accentueren. Met de versieringen die hij op hun hoofden zet, verlengt hij de vorm. Zo benadrukt hij het gevoel dat zijn wezens opgerichte figuren zijn, net als wij mensen.

Afbeelding boven dit blog: Tête, Joan Miró,1969, brons