Omtrek

De expositie Jean Arp, A Petrified Forest in museum Beelden aan Zee is bijna afgelopen. Nog één keer heb ik op 29 november een groep mensen rondgeleid door het gipsen woud van Arps vloeiende, organische vormen. Een plek die volgens veel bezoekers een oase van rust was. Ik probeerde mensen te laten ervaren wat Arp bedoelde met de uitdrukking ‘kunst is een vrucht die in mensen groeit’. Ik vertelde over zijn speelsheid, over de poëtische en grappige titels van zijn kunstwerken en tussen de regels door over zijn spiritualiteit.

Hoewel ik deze expositie nu achter me moet laten, blijft Hans Arp voor mij een bijzonder inspirerende  kunstenaar. Zijn beelden en gedichten trekken me uit de grauwe, hoekige werkelijkheid naar een ‘waarheid’ die vloeiend is, in ontwikkeling en open. Niet dat zijn kunstwerken geen drama kennen; de scherpe in- en afsnijdingen die Arp in zijn latere werken maakt, onderbreken de vloeiende vormen. Maar ze wijzen er ook op dat de sculptuur onderdeel is van een groter geheel. Of dat kan worden; het beeld kan verder groeien, zich opnieuw verbinden met andere vormen.

Umriss eines Lebens (Omtrek van een leven, 1955) is een beeld van Hans Arp dat mij door de combinatie van titel en vorm bijzonder raakt. Ik kwam het beeld, dat ongeveer een meter hoog is, twee jaar geleden tegen in het Gerhard-Marcks-Haus in Bremen, waar de volledige collectie van de Stiftung Arp was tentoongesteld (meer dan 300 gipsen) alvorens ze onder verschillende musea werd verdeeld. Museum Beelden aan Zee was een van de gelukkigen en kreeg 22 beelden uit deze collectie. Umriss eines Lebens zat daar helaas niet bij.

Het beeld stond in Bremen tussen twee andere gipsen in; Daphne (1955) en Daphne II (1960). Zo kon je de ‘groei’ van de vorm goed volgen. Maar de Umriss eines Lebens trof me het meest. Het is een omhullende vorm met een prachtig vloeiende opening. Het beeld doet denken aan een menselijke figuur, een heiligenbeeld misschien wel. Tegelijk heeft het twee duidelijke snijvlakken; daar waar het gezicht zou hebben kunnen zitten en daar waar de hand had kunnen zitten. Het zijn de plekken waar je contact mee maakt.

Je kunt die weggesneden delen natuurlijk dramatisch interpreteren. Arp had een groot verlies geleden toen zijn vrouw Sophie Taeuber in 1943 bij een noodlottig ongeluk omkwam. Het contact werd plotseling doorgesneden. Tegelijk is de concave vorm van het beeld heel zacht. Het beeld ontvangt, omhult en biedt beschutting.

En het is de ómtrek van een leven. Het is niet een afbeelding van het leven van een bepaald persoon, maar het schetst de omtrek ervan. Dat maakt het voor mij tot zo’n treffend beeld. Arp wilde niet nabootsen in zijn kunst; hij zou nooit een portret maken, ook niet van zijn geliefde Sophie. Hij kan alleen maar een omtrekkende beweging maken en een suggestie van een(/haar) leven geven.

Door de omtrek van een leven te schetsen, maakt Arp een universeel beeld. Het laat iets zien van een gestorven dierbare, en ook van de vergankelijkheid. Er is een mooie vorm gegroeid, maar er zijn stukken afgesneden of onvoltooid. En, Arp kennende, zit in die afsnijding juist ook weer potentie. Uit de afgesneden vorm kan weer iets nieuws groeien. Bij Arp gaat de ontwikkeling altijd door.

Afbeelding boven dit artikel: ‘Umriss eines Lebens’ tussen ‘Daphne II’ (links) en ‘Daphne’ (rechts), Gerhard-Marcks-Haus, 2022