Lytje minsk

Anders dan ik een week geleden aankondigde op facebook, post ik vandaag geen blog over de poezen van Roger Raveel. Ik had al een blog klaar over de tekeningen en schilderijen van Raveel waarin het wemelt het van de poezen die stoïcijns hun plek innemen in de abstracte wereld van de schilder. Maar een paar dagen geleden deed zich iets voor waar ik nu eerst graag een blog aan wijd. De poezen van Raveel lopen niet weg, die komen later nog aan de orde.

Zoals mijn facebook-vrienden niet kan zijn ontgaan, heb ik begin oktober een week doorgebracht op Schiermonnikoog. De rust en de ruimte van dit eiland zijn een enorme inspiratiebron voor me en een balsem voor mijn geest. Ik heb nog weken gedroomd van de duinen, de zee, het strand en het prachtige uitspansel boven dit alles, waarin wolken steeds wisselende patronen trekken. In juni was ik ook al op Schiermonnikoog en toen heb ik er het blog Lytje Pole over geschreven.

Verspreid over het eiland liggen langs de fietspaden stenen platen met daarin gegraveerd gedichten in het Skiermûntseagersk, het dialect van de Friese taal dat op het eiland wordt gesproken. Mooie sfeervolle gedichten van echte eilanders. Op mijn laatste dag in oktober ontdekte ik een gedicht van Pita Grilk over het Noderstraun, het Noorderstrand. Ik vond het een mooi weemoedig gedicht en plaatste het op facebook.

Het gedicht gaat als volgt:

It straun leit leech en breed.
Mooi êve yn ’t daide fan de teejen.
De wiin, de fieuwlereup,
it mark allene ’t gotte swejen.
Wat krimpe en heeuwt en wier,
de lytje miet fan ’t gotte, rúme.
Nach lytjer ding is hier:
In minsk, ferlôren en ferklúme.

Dat is vertaald als:

Het strand ligt leeg en breed,
met eb in het dode van de getijden.
De wind, de roep van een vogel,
ik merk alleen het grote zwijgen.
Wat schelpen en hout en wier,
de kleine maat van ’t grote, ruime.
Nog kleiner ding is hier:
een mens, verloren en verkleumd.

Toch zat me iets niet lekker in het gedicht, of eigenlijk in de Nederlandse vertaling die ik via de QR-code kon raadplegen. De eerste drie regels roepen een sfeer op van weidsheid, stilte, ruimte, waar alleen de wiin (wind) en de fieuwlereup (de roep van een vogel. Práchtig woord!) klinken. De vierde regel luidt: it mark allene ’t gotte swejen. Die zin wordt vertaald als: ik merk alleen het grote zwijgen. Hier is it vertaald als ik en wordt er dus een ik-figuur in dit sfeervolle landschap geïntroduceerd.

In de laatste regel wordt door de dichter nog iets heel kleins beschreven dat zich in dit landschap bevindt: In minsk, ferlôren en ferklúme. Ik associeerde dat verloren en verkleumde mensje met de ik-figuur en zag daarin een soort zelfbeklag. Was dat wel wat de dichteres had willen zeggen? Ik stuurde een mail aan de Cultuur Historische Vereniging ’t Heer en Feer die deze Taalroute Schiermonnikoog beheert. In die mail sprak ik mijn ongemak met de vertaling van het gedicht uit en vroeg of er misschien iets anders is bedoeld.

Gisteren kreeg ik een reactie van een Skiermûntseagster taalkundige. Er was inderdaad een vertaalfout gemaakt. De zin it mark allene ’t gotte swejen zou eigenlijk vertaald moeten worden als het kenmerkt alleen het grote zwijgen. De wind en de vogelroep geven als het ware de grote stilte alleen maar meer diepte. En nu wordt het gedicht ook veel mooier! Er is geen klein ikje dat met een loopneus door het desolate landschap loopt; er is een prachtige stille ruimte, waarin een mens, net als een schelp, een stuk hout en wat wier, de kleine maat is van de grote ruimte.

En dat is ook waarom Schiermonnikoog zo’n overrompelende indruk op mij maakt. In de eindeloze ruimte van het strand en de lucht word ik als mens heel klein. Op dit autoloze eiland gaat het niet om de ruimte die de mens claimt en wordt de stilte niet verstoord door drukke menselijke bezigheden; hier ben je ongeveer 3 mm groot op de oneindige zandvlakte. Je hart klopt, de wind blaast koud in je nek, de zon schijnt in je ogen en je bent een heel klein onderdeeltje van deze grote ruimte.

Dát heeft Pita Grilk in haar gedicht weergegeven.