In het witte vierkant

Ik ben in het witte vierkant van Roger Raveel geweest! In Machelen-aan-de-Leie staat het Roger Raveel Museum dat is opgebouwd uit stralend witte vierkanten en rechthoeken. Toen ik er was, op een zomerse julidag, was het wit van de verspringende muurvlakken oogverblindend. Met hier en daar een subtiel zwart horizontaal randje staken de witte vlakken fel af tegen het diepe hemelsblauw.

Het museum, ontworpen door architect Stéphane Beel in nauwe samenspraak met Roger Raveel, is als het ware de driedimensionale vertaling van de witte vierkanten die zo kenmerkend zijn voor zijn schilderijen; in de gewone alledaagsheid van een tuin of een kamer ‘spat’ een wit vierkant met dikke zwarte rand open.

In de vroege schilderijen van Raveel heeft het vierkant soms een kleur, maar uiteindelijk wordt het stralend wit. Het wit komt ook vaak voor in de gedichten van Roger Raveel, zoals in dit gedicht:

Het is steeds mijn toevlucht
het wit van de ruimte
het wit van de leegte
het wit in het geel van de morgen
het wit op het rood van de avond
het wit met het blauw van de nacht.

En het wit in het grijs van
mijn vaderbeeld.

Het witte vierkant zou je kunnen zien als een bouwtechnisch raveel; een vierkante opening in een plafond die toegang geeft tot (een andere) verdieping. Roger Raveel zelf noemt het witte vierkant een vergeestelijkte vorm, een nulpunt, het alles en het niets tegelijk, een leegte. Wat gebeurt er als je door dat witte vierkant heen gaat, als Alice in Wonderland door de spiegel?

Dan kom je misschien wel in de weergaloos mooie ruimtes van het Roger Raveel Museum. Koele, ruime zalen, met hoge witte muren waar bovenin via vensters op het Noorden het licht naar binnen valt. De vloeren zijn antracietgrijs en in het plafond zijn evenwijdige lijnen van discrete tl-balken. Uit de ramen en de lampen valt het licht in verglijdende intensiteit op de muren.

De verschillende vierkante en rechthoekige zalen zijn op onverwachte manieren aan elkaar geschakeld, zodat je wandeling door het gebouw een grillig parcours is. Op enkele plekken zijn er vensters in de muur die tot aan de vloer reiken, maar die zijn afgeschermd door een wandje of door witte vitrage. Er hangt kunst aan de muren (tot en met 18 oktober, de 10e Biënnale van de Schilderkunst), maar de ruimtelijkheid van de geschakelde zalen is al een kunstwerk van overweldigende schoonheid.

De laatste zaal ligt op de eerste verdieping. Je bereikt hem via een langzaam oplopende zigzagvloer met aan de kant van de binnenplaats vensters met grijze rolgordijnen waarop de struiken prachtige schaduwen werpen. Bovenaan de zigzag betreed je via een kleine voorzaal een enorme langwerpige zaal met een ongelooflijke ruimtelijke werking.

Uit het plafond komt gedempt wit licht en één lange wand is een open ‘vide’ naar de schuin oplopende zigzagvloer. Indirect komt vanuit de naastgelegen ruimtes het daglicht naar binnen, licht dat in de grote zaal onwaarschijnlijke kleuren blauw en groen krijgt.

Deze laatste zaal is als het ware de apotheose van de ruimte-ervaring die je in de zalen van het Roger Raveel Museum krijgt; koele, hoge, rustgevende ruimtes, met een wonderlijk diffuus licht overal om je heen. Ruimtes waarin je ziel open gaat. Dit is de binnenkant van het witte vierkant.

Als je de grote zaal verlaat, zie je door het venster bovenaan de trap – omkaderd door een zwarte rand – de bakstenen gevel van een religieus gebouw achter het museum. Zo kom je vanuit ‘het wit van de ruimte’ weer terug in de werkelijkheid van het dorp Machelen-aan-de-Leie.

Ik was in het witte vierkant. Het was een onvergetelijke ervaring.