Het vierkant en de alledaagsheid

Met de biografie van Roger Raveel die ik in Gent antiquarisch heb aangeschaft, kan ik mijn lezing Het vierkant en de alledaagsheid afmaken. Dit lijvige boekwerk, een cassette met twee banden van elk 2,5 kg, voert mij met allerlei foto’s, brieffragmenten, interviews en citaten langs de ontwikkeling die Raveel doormaakte vanaf het allereerste begin tot 2006. In dat jaar verscheen deze biografie, Raveel zou zeven jaar later pas overlijden.

Al heel vroeg in zijn carrière zocht Raveel naar een eigen stijl waarin hij de schilderkunst met het gewone dagelijkse leven kon verbinden. Hij noemde dat ‘vervloeien’; de geschilderde werkelijkheid moest vervloeien, overgaan in de alledaagse werkelijkheid. En andersom. Dat is mede de reden dat hij nooit is weggegaan uit zijn geboortedorp Machelen-aan-de-Leie. Hij had voor zijn inspiratie genoeg aan de gewone voorwerpen en mensen die hem omringden; zijn vader, scharrelend in de tuin, zijn vrouw Zulma aan tafel, de poes, de betonnen paaltjes en schuttingen in de tuin, de simpele vormen van de huisjes uit het dorp en de landerijen met elektriciteitspalen.

Hij beeldt deze gewone voorwerpen en mensen niet romantisch of geïdealiseerd af, maar elementair en ruw. Sommige voorwerpen zijn uiterst realistisch afgebeeld, andere zijn niet meer dan een vage vlek. De gezichten zijn bij Raveel opgebouwd uit vierkante vlakken en lichamen zijn soms alleen maar een leeg silhouet. Daarmee krijgen zijn figuren en voorwerpen een universeel karakter, hoewel ze geworteld zijn in de banale werkelijkheid van alledag.

Raveel voert in deze gestileerde, maar toch nog herkenbare, werkelijkheid een in mijn ogen geniale ingreep uit; hij brengt op onverwachte plaatsen geometrische vormen aan. Vierkante vlakken en verticale banen lopen ‘dwars door’ het beeld heen en onderbreken de illusie van de werkelijkheid die het schilderij oproept.

Vaak zijn de banen en vierkanten wit, met dikke zwarte of gekleurde randen. Het wit van deze geometrische vormen staat voor Raveel voor het niets. Of het alles. In ieder geval geven deze onderbrekingen van de realiteit het schilderij een enorme kracht. Het zijn als het ware openingen naar een andere realiteit dan de afgebeelde. Een realiteit die je niet ziet, maar wel kunt ervaren als je voor het schilderij staat. Dat is waarschijnlijk wat Raveel bedoelt met het uitvloeien van het schilderij in de omgeving.

Soms is het vierkant niet leeg, maar is het een spiegel die een andere werkelijkheid weerkaatst of integreert in het afgebeelde. De toeschouwer ziet zichzelf en zijn directe omgeving terug in het schilderij. Ook het toevoegen van allerlei gewone gebruiksvoorwerpen aan de schilderijen (een stuk gaas, een venster, een kooi met levende vogels) zorgt ervoor dat het schilderij en de ruimte eromheen met elkaar vervloeien.

Dit samenspel van het vierkant en de alledaagsheid is de rode draad in mijn lezing over Roger Raveel. De manier waarop hij figuratie (de gewone dingen) en abstractie (de vierkanten) samenvoegt ontroert me. Raveels schilderijen roepen bij mij de ervaring op dat er meer is dan de waarneembare alledaagsheid. Sterker nog; het simpele en aandachtige ‘rondscharrelen’ in de alledaagse werkelijkheid is misschien wel de voorwaarde voor het plotseling oog in oog staan met deze oogverblindende openingen in de werkelijkheid.

Dat is mijn wens voor 2026: dat we ons met aandacht bewegen in de ons omringende werkelijkheid van alledag en wie weet wat zich dan openbaart. Ik wens u een gelukkig nieuwjaar!

Mijn lezing Het vierkant en de alledaagsheid gaat ‘in première’ op 8 februari in Amsterdam. Daarna geef ik de lezing op 5 maart in Den Haag. Informatie en reserveren: zie Agenda.

Foto boven dit artikel: ‘Een verschrikkelijk mooi leven’, Biografie van Roger Raveel door Carlos Alleene, 2006