Het rijke Lam Gods

Afgelopen week was ik een paar dagen in Gent. Als afsluiting van dit korte verblijf bezocht ik het Lam Gods, het wereldberoemde polyptiek van de gebroeders Van Eyck uit 1432. Ik had opzettelijk een laat tijdslot gekozen in de hoop dat ik de sluiting van het retabel kon meemaken. Dertig jaar geleden had ik het Lam Gods ook al eens bezocht en toen had het veel indruk op me gemaakt. En ook nu was het een overweldigende ervaring en een waarlijke apotheose van het verblijf in Gent.

Als bezoeker word je als het ware voorbereid op het Lam Gods door de wandeling die je voorafgaand kunt maken in de halfduistere crypte van de kathedraal. De Romaanse gewelven zijn opgeluisterd met prachtige fresco’s uit de late middeleeuwen. In levendige kleuren, vooral rood-tinten, worden daar op een ontroerend naïeve manier episoden uit de Bijbel en heiligenlevens getoond.

In de zijkapellen van de crypte staan kunstschatten uit allerlei tijdsgewrichten. De twee curieuze negentiende-eeuwse ‘gekuiste’ panelen uit het Lam Gods zijn er te zien met Adam en Eva gehuld in dierenvellen. En er is de prachtige Calvarietriptiek, een drieluik geschilderd door Justus van Gent, dertig jaar na het Lam Gods. De invloeden van Jan van Eyck zijn zichtbaar, maar in dit schilderij is het niet de zachte en loepzuivere weergave van de werkelijkheid die verrukt, maar de ijle verticaliteit die al vooruitwijst naar de renaissance.

Na een bezoek aan de crypte gaat de bezoeker via een trap naar het koor van de Sint Baafskathedraal, waar het pièce de résistance wordt gevormd door het Lam Gods in de kapel achter het hoofdaltaar. Hier hangt in een vitrine het twintig-delige veelluik in al zijn schittering. De kleurenrijkdom van deze compositie is het eerste dat je recht in het hart treft. In het grote middenpaneel bovenin troont God de Vader in een prachtig scharlakenrood gewaad, met aan Zijn rechterhand Maria in een ‘warm’ blauw en links Johannes de Doper in een mantel groen als mals gras.

Naast Maria en Johannes de Doper zijn levensgrote musicerende engelen te zien. Zij hebben geen vleugels, maar dragen weelderige kostuums met goudbrokaat en fluweel in schitterende kleuren. De kostuums van deze engelen, en meer nog die van God de Vader, Maria en Johannes zijn afgezet met weergaloos glanzende juwelen in gouden zomen.

Het brede middenpaneel onderin laat opnieuw een groene weide zien, bespikkeld met allerlei bloeiende wilde planten. In het midden staat het Lam op een altaar en in een cirkel om Hem heen knielen engelen met weelderig gekleurde vleugels. Buiten deze cirkel zien we uit vier richtingen groepen heiligen aantreden in aanbidding voor het Lam Gods (= Christus). In de zijpanelen van de onderste rij naderen verschillende groepen gelovigen het Lam Gods; ridders in schitterende wapenrusting, koningen en rechters in vol ornaat, kluizenaars en pelgrims in eenvoudige, maar minutieus weergegeven kleding.

Een naakte Adam en Eva staan ter weerszijden van al dit gewemel. Zij hebben allebei hun voet op de rand van het paneel gezet, alsof ze zo mee kunnen lopen met de groepen aanbidders van het Lam Gods.

Het mooie van dit polyptiek is dat de beelden geen barokke overdaad vormen waarin de toeschouwer dreigt te verdrinken, maar dat alle panelen een samenhangend geheel vormen waar je als toeschouwer bij wordt betrokken. Je wordt als het ware meegenomen in de stroom van alle figuren op de panelen naar het mystic lamb toe, zoals dit schilderij in het Engels wordt genoemd.

De betovering van het polyptiek zit hem ook in de zachtheid en de precisie waarmee alle materialen zijn geschilderd. De haren van Maria en de engelen zijn zijdezacht, het fluweel en het bont zijn aaibaar, de edelmetalen hebben een fantastische schittering en de juwelen hebben de geheimzinnige transparantie van edelstenen.

Dan zijn er nog de talloze verbluffende details die laten zien hoe zorgvuldig de gebroeders Van Eyck te werk zijn gegaan. Het veld is bezaaid met minutieus weergegeven bloemen, de achtergrond van het heuvellandschap wordt gevormd door gedetailleerde stadsgezichten waarin onder ander de Domtoren van Utrecht te herkennen valt.

De musicerende engelen zingen en spelen écht en achter het orgeltje is nog net de rug en haardos te zien van de knielende engel die de blaasbalg bedient. Tussen de prachtig geschilderde paarden van de ridders zien we opeens twee oren van een muildier. En onder de blote voeten van de kluizenaars liggen in het rotsachtige landschap vreemde stukjes koraal (?) en glanzende bolletjes.

En toen kwam het moment waarop het paneel (automatisch) gesloten werd. Er daalde een stilte neer onder de vele bezoekers in de kapel, alsof het een religieuze handeling betrof. Heel langzaam draaiden de buitenluiken dicht en werd de achterkant zichtbaar. Daarop zijn afbeeldingen in grisaille te zien van heiligen. Links en rechts zien we de opdrachtgevers: Joos Vijd en Elisabeth Borluut. Boven hen een Annunciatie, gesitueerd in een kamer met uitzicht op een stralend lichtblauwe hemel boven het Gent uit de vijftiende eeuw.

Het Lam Gods is een overrompelend meesterwerk. De rijkdom van de kleuren en van de details, de tederheid en de aandacht waarmee alles in beeld is gebracht ontroeren en maken dit schilderij tot een onvergetelijke ervaring.