Dieren in het bos

Als Jan Mankes in 1916 naar Eerbeek is verhuisd, maakt hij  – als zijn gezondheid het toestaat – lange wandelingen in de bossen rond het dorp. De natuur was tenslotte de belangrijkste inspiratiebron voor Jan Mankes, of dat nu de Friese weilanden waren, de duinen en de kust van Scheveningen of de bossen van de Veluwe.

De Veluwse bossen vormen ook het decor waar Mankes in zijn latere schilderijen dieren in laat rondscharrelen. Zelfs dieren die je niet zo gauw zou verwachten in een bos, zoals albinomuizen en een witte cavia. Jan Mankes hield die dieren in een terrarium in zijn atelier waar hij ze uitvoerig bestudeerde. Van het witte muisje dat hij van zijn Haagse mecenas Aloysius Pauwels had gekregen, maakte hij in november 1916 uitgebreide voorstudies op papier. Zijn vrouw Annie, die op dat moment op Tholen verkeerde, schreef in haar brief: ‘Je zit nu natuurlijk in ’t warme ateliertje bij het muisje met z’n lange staartje.’

Deze voorstudies resulteren in het schilderij Uittocht (muisjes in het bos). In dit schilderij uit december 1916 heeft Mankes een groep witte muizen in een donker bos geschilderd. De muizen zitten in houdingen die ook te zien zijn op de getekende voorstudie. Het wit van de muizen geeft bijna licht in de donkere omgeving en de groep muizen lijkt er collectief, als een soort Nachtwacht, op uit te trekken, het nachtelijke bos in. Mankes schrijft aan Pauwels: ‘Ik heb weer een aantal dingen bij elkaar. […] een witte muizengeschiedenis, enfin, prettige dingen.’

Op een van zijn wandelingen in het bos vindt Jan Mankes een egel. Hij neemt het dier, in een zakdoek gewikkeld, mee naar huis om te observeren. Annie beschrijft hoe Jan de egel bestudeert: ‘Achter de warme kachel met een zure appel als lokaas had het dier zijn fijne snuit uit de stekels gestoken. Hij “riep” om een houtsnede zei Jan en liet hem niet vergeefs roepen (…) Toen hij net als de muizen geschilderd wilde worden in het bosch deed Jan dat ook.’

Mankes maakt eerst een ragfijne houtsnede van de egel. De fijnzinnige stekels zijn met naaimachinenaalden uit het hout gegutst. Een jaar later, in 1917, schildert hij Egels in het bos. Weer is het een nachtelijk bos waar een sprookjesachtige sfeer hangt. Twee egeltjes scharrelen rond aan de voet van een etherische berkenstam. En ook deze egels hebben subtiele stekels met bijna lichtgevende puntjes.

En dan is er nog de Marmot [cavia] in herfstbos, een schilderij uit 1918-1919. Ook voor dit schilderij maakt Mankes uitgebreide voorstudies. Op het schilderij zien we een albino cavia (door Jan Mankes marmot genoemd) in een sprookjesachtig bos. Het rode oogje is bijna helemaal dichtgeknepen en het compacte witte lijfje steekt af tegen een nevelige, bosachtige omgeving. Boven het beestje hangen prachtige gouden herfstblaadjes die naar beneden lijken te dwarrelen.

Jan  Mankes was zelf slecht te spreken over dit schilderij dat hij vlak voor zijn dood maakte. Hij schreef: ‘En was het marmotje nu maar goed af geweest, ik zou me rustiger gevoeld hebben. Maar als je met veel illusie begonnen bent aan iets (het miezerige, slaperige, ingedrongen beestje wou ik geven in een wonder-lichtende omgeving, met een sprankeling van gele blaadjes) en je ziet het verworden onder je handen tot iets diks en materieels, dan is dat niet heel prettig.’

Hoewel Mankes wilde dat het schilderij na zijn dood vernietigd zou worden, is dat niet gebeurd. Het bleef in de familie en was het favoriete schilderij van zijn kleinkinderen.