Dichtbij Jan Mankes

Jan Mankes (1889-1920) is bekend om zijn intieme en gevoelige schilderijen van alledaagse voorwerpen en dieren. Al zijn schilderijen, maar ook zijn tekeningen, etsen en houtsnedes, ademen een sfeer van verstilling en toewijding. Zijn werk is enorm geliefd, zeker ook bij mij. Ik word geraakt door de innigheid en tederheid in zijn werk. Twee musea, Museum Arnhem en Museum Belvédère, wijden de komende zes maanden een uitgebreide tentoonstelling aan het werk van Jan Mankes.

Mankes vond zijn onderwerpen vlak bij huis; hij schilderde de mensen met wie hij samenleefde of de landschappen waar hij in de avondschemering doorheen zwierf. Vaak zijn het dieren die hij schildert; vogels, geiten, een paard, muizen, konijnen. Dieren die rustig ‘poseren’ voor de kunstenaar; ze zitten op een tak of op zijn hand of ze scharrelen wat rond. Opvallend vaak zijn het witte of albino varianten van de diersoort. De muizen van Mankes zijn allemaal wit met rode oogjes. De konijnen en de cavia idem. Het wit van de dieren vervloeit met de nevelige omgeving; het dier gaat als het ware op in de omgeving.

In het schilderij Witte konijnen in herfstbos lijken de konijnen één geheel te vormen met de witte,  wolkige ondergrond. Toch zijn ze duidelijk herkenbaar als konijnen door de geraffineerde, fijne lijntjes waarmee Jan Mankes hun ‘konijnigheid’ laat uitkomen. De snuit, de oren en de pootjes tekenen zich duidelijk af. Het konijn links heeft zijn rechteroor naar beneden getrokken om het een wasbeurt te geven. Ook het middelste konijn laat het rechteroor wat hangen boven zijn kop. Het zijn levendige, vrolijk-stemmende konijnen.

Het bos waar deze konijnen rondscharrelen wordt door Jan Mankes eveneens met ragfijne lijntjes geaccentueerd. Langs de bovenrand van het schilderij vormen de takken een soort geometrisch, V-vormig patroon. Met dit soort geraffineerd geplaatste details die zich scherp aftekenen in de vloeiende kleuren weet Mankes plotseling je concentratie te vangen én voorkomt hij dat het geheel een zweverige of knuffelige afbeelding wordt.

Soms is de geometrie in de vormen heel uitgesproken, zoals bij de twee Putters in avondschemering. Vooral het vogeltje links heeft een perfect symmetrische ovale vorm, die van boven afgetopt wordt met een vierkante, platte kop en van onderen toeloopt in een dun puntje. Het karakteristieke rood in de kop valt bijna weg in het tegenlicht, maar door de rode lijst die dit schilderij heeft gekregen wordt het iets opgehaald.

Met één scherp afgetekend pootje zit de putter op een onwaarschijnlijk dun takje, dat al net zo scherp afsteekt tegen de nevelige avondlucht. Ook de andere takjes en de bloemblaadjes van de distelbollen (een putter heet ook wel distelvink) zijn messcherp afgebeeld. Aan de horizon in de verte schemeren een kerktoren en nog wat bebouwing, maar wij zitten heel dichtbij deze twee vogeltjes en hun favoriete voedsel.

Jan Mankes brengt je letterlijk dichtbij zijn onderwerp. Maar ook figuurlijk brengt hij je dichtbij doordat hij de dieren en hun omgeving niet realistisch afbeeldt. De geometrie van de vormen, de vervloeiende kleuren en de zich scherp aftekenende details maken dat je dichtbij het wézen van de afbeelding komt. Je vóelt het dier, je vóelt de stemming van het schilderij. Dat maakt het werk van Mankes zo ontroerend.

Over deze intieme sfeer in het werk van Jan Mankes ben ik een lezing aan het maken. Deze lezing, met de voorlopige titel Jan Mankes dichtbij, zal eind maart in première gaan. Ik houd u op de hoogte via mijn blog en via de Agenda van mijn website. Graag tot ziens bij de lezing!