De witten

De betovering van de schilderijen van Jan Mankes schuilt voor een groot deel in de subtiel vervloeiende kleuren. Mankes bracht de olieverf zorgvuldig aan in heel dunne lagen. Als de verf was gedroogd, schuurde hij de oppervlakkige laag weg met puimsteen en bracht hij een nieuwe laag aan. Daardoor ontstonden die zacht vervloeiende lagen met allerlei kleurnuances. Dat geeft een gevoel van diepte en doorleefdheid.

Wit was een kleur die Jan Mankes veel gebruikte. In het wit bracht hij verbluffende nuances aan, waardoor er een levendig palet van witten ontstond. Zo zie je in zijn oogverblindende Sneeuwlandschap met sloot wel vijftig (of meer) tinten wit; allerlei gradaties van krijtwit, zilverwit, ivoor, izabelkleurige, grijze en blauwe tinten. De kijker bevindt zich in een sneeuwlandschap dat koud is, maar zindert van leven. De grijsblauwe lucht en de blauwgrijze (bevroren?) sloot accentueren het levendige wit.

Veel van de dieren die Mankes schilderde zijn witte of zelfs albino dieren. Albino muizen luisteren zijn stillevens op, zoals Witte muizen op perkamenten boekband. Twee albino muisjes scharrelen rond op een boek waar een wit doek op ligt en een reigerschedel met snavel. In de witte lijfjes, met genuanceerde gele en roze accenten, tekenen zich duidelijk de rode oogjes af. Het muisje links heeft zijn oog zelfs dichtgeknepen om nog aandachtiger de reigersneb te besnuffelen. Het over het boek geplooide witte doek vormt een mooie ton sur ton achtergrond voor de muis rechtsonder.

In het wit van Mankes’ muizen, geiten, paarden, konijnen en kippen zit licht en leven. Nog duidelijker wordt die stralende kwaliteit van het wit in de bloemstillevens die hij schilderde. Hij plaatste de bloemen vaak in een duistere omgeving. Van de vaas of het glas waar de bloemen in staan is doorgaans alleen een donkere contour zichtbaar. Het volume van de vaas wordt geaccentueerd door het witte plekje van de lichtbreking.

Maar de bloemen zelf stralen! De Aronskelken van Jan Mankes vormen een lichtfontein van witte golven met gele harten, die vanuit een middelpunt opbollen, over elkaar heen welven en in vloeiende punten oplossen. De bloemen stralen allerlei tinten wit licht uit, een jubelend wit van over elkaar heen rollende bloembladeren.

Jans aandacht voor wit en zijn vermogen om in het wit leven en licht te leggen heeft misschien wel dezelfde oorsprong als zijn gevoeligheid voor stilte. Hij zocht naar manieren om in zijn schilderijen de stilte weer te geven. In een prachtig poëtische zin verwoordt hij dat in een brief aan zijn vriend Aloysius Pauwels (die hem overigens ook de Aronskelken had toegestuurd met de bedoeling dat Jan ze zou schilderen): ‘Ik schilder of liever zou wenschen te schilderen schilderijen, stille doch zingende door, ja juist door de stilte.’

De stilte is bij Jan Mankes gevuld met gezang. Zo ervaar ik ook het wit van Jan Mankes. Hij laat wit – in mijn ervaring een ‘stille’ kleur – zingen in vele witten.

Op 4 juni (in plaats van 5 juni) geef ik nog een keer mijn lezing Jan Mankes dichtbij in Den Haag. Kijk in de Agenda voor informatie en tickets.