De vogelnestjes van Jan Mankes

De grootste inspiratiebron van Jan Mankes was de natuur. Hij maakte eindeloze wandelingen door de velden en bossen in de omgeving van zijn woning en zoog de natuurindrukken op om ze in zijn atelier vast te leggen in zijn gevoelige schilderijen. Tijdens zijn wandelingen trof hij af en toe een vogelnestje en die momenten vulden hem met een diepe verwondering, ontzag misschien wel, voor het tere en beloftevolle van zo’n nestje.

In zijn brieven refereert hij vaak aan de gevoelens die vogelnesten bij hem oproepen. Hij voelt ‘de blijdschap om dat teedere het sterkst als ik aan een vinkennest denk, met spinrag en korstmos op een Mei ochtend.’ Die gevoelens van teerheid en verwondering bepalen hoe hij de vogelnestjes weergeeft.

Mankes schildert de nesten beeldvullend, met de kom van het nest naar ons toegewend. In een ‘rafelige’ omgeving van halmen en takjes opent zich een prachtige ovale kom, waarin tegen de onderrand aan twee, drie of vier eitjes liggen. De eitjes, duidelijk afgetekend in het nest, hebben dat typisch Mankessiaanse kleurverloop van tinten;  van wit naar goud of van lichtgroen naar geel.

Meestal is niet duidelijk waar het nest zich bevindt. Ligt het op de grond of in de vork van een tak? Op Vogelnestje in de duinen uit 1909 is op de achtergrond nog iets van een (duin-)landschap te zien. Je kunt dus aannemen dat dit nest zich op de grond bevindt. Is dit het nest van een veldleeuwerik, die jubelend boven het duinlandschap hangt?

Het Vogelnestje bij berkenstam uit 1910 lijkt aan de voet van een berkenstam te liggen. Ook een grondbroeder dus, maar welke? En doet dat ertoe? Het ging Jan Mankes erom de broosheid van een vogelnestje weer te geven, een broosheid waaruit nieuw leven kan ontstaan. Vogelnestje met groene eitjes uit 1910 heeft helemaal geen plaatsaanduiding meer. Het schilderij is een oogverblindende spiraal van goudgele kleuren met ‘in het oog van de storm’ vier betoverend groen-gele eitjes.

In een brief aan zijn geliefde, Annie Zernike, met wie hij veel wandelingen in de omgeving maakte, geeft Jan Mankes een bijna religieuze duiding aan zijn gevoelens bij het ontdekken van een lijsternest:
‘In ’t groote dichte bosch, vlak bij de hei, met die verborgen slootjes weet je wel, stond ik opeens voor een lijsternest, met 3 eieren, groen als winterrogge, maar wondermooi. Ik heb me verwonderd, want hoeveel maal ik ook voor een vogelnest kom, de heele omtrek hoe gewoon ook wordt, door de aanwezigheid ervan intens, anders. Alle takjes en struikjes, de heele diepe stilte in dat groote dichte bosch, waar takjes en het licht zijgen naar het nest, dat het middelpunt is van een grootsch gebeuren als een Christusgeboorte op een primitief schilderij, waar de heele compositie, en ieder lijntje meewerkt om te doen beseffen, daar in die hoek gindsch gaat het wonderlijke gebeuren.’

Mankes schildert dit Nest met eieren op een tak met bloesems. Lichte, hoekige takjes welven zich om een donkerbruine, diepe kom. De achtergrond is blauwachtig duister met rode en witte accenten en in de diepte van de nestkom flonkeren drie smaragdgroene eieren. Zoals in religieuze schilderijen alle figuren zich richten naar het pasgeboren Christuskind, zo draait hier de hele natuur om het wonderlijke van de eieren in een vogelnest.

Op maandag 21 april én op donderdag 5 juni geef ik mijn lezing Jan Mankes dichtbij. Informatie en reserveren: zie Agenda