De taal van het lichaam

Opnieuw toog ik naar Rotterdam om inspiratie op te doen voor mijn blog. Dit keer bezocht ik de Kunsthal voor de expositie van sculpturen van Stephan Balkenhol: Something is happening. Nadat ik mij eerst een weg had gebaand door het pandemonium van de expositie Cute, met grootoogige poesjes en gillende kinderen in prinsessenjurkjes, betrad ik de zaal met de rustgevende beelden van Balkenhol.

Zijn ambachtelijke beelden stralen rust uit, concentratie, en hebben een terloopse humor. Direct bij binnenkomst zien we de karakteristieke Balkenholfiguur van de staande man met de zwarte broek en het witte overhemd. Hij heeft de handen in zijn zakken en uit zijn open boord steekt een egelskop. De man naast hem heeft beige regenjas aan. Hij heeft zijn handen ontspannen op zijn rug en kijkt met een eendenkop de wereld in.

Tegenover deze twee staat levensgroot Man met zwarte broek en wit shirt, dé Balkenholman, met een mensenhoofd. Zijn gezicht is open, vriendelijk, met een uitdrukking van gelijkmatigheid. In tegenstelling tot de zachtheid en terloopse humor van de figuren is de vorm ruw en hoekig. De sporen van de beitel zijn duidelijk zichtbaar en splinters hangen aan de zwarte broek. De grote schoenen gaan direct over in de ruwhouten sokkel, waaruit het beeld is opgetrokken.

Naarmate ik verder over de expositie wandelde, werd ik geïntrigeerd door een ander aspect in het werk van Balkonhol. Zijn mannen- dan wel vrouwenfiguren zijn qua uitstraling niet heel genderspecifiek mannelijk of vrouwelijk. Verwarrend (misschien wel opzettelijk) zijn de twee Hermen die tegenover elkaar staan en een doorgang omlijsten. Volgens de toelichtende tekst staat links de Vrouwelijke Herme en rechts de Mannelijke herme, terwijl de gezichten toch iets meer de kenmerken hebben die we gewend zijn toe te schrijven aan de andere sekse. De Vrouwelijke Herme heeft wat ‘mannelijke’ trekken en de Mannelijke Herme komt juist wat ‘vrouwelijker’ over.

Dit spel met gender (als het dat is) zag ik terug in de beelden in de volgende hal. Hier zien we de Balkenholman als mythologische figuur; als Perseus met het hoofd van Medusa en als naakte Prometheus met een fakkel. Deze mannen hebben dezelfde open, gelijkmatige gezichtsuitdrukking als de Vrouwelijke Herme die eerder te zien was.

Naast deze mythologische figuren ligt Hermafrodiet, Balkenhols interpretatie van het beeld De slapende Hermafrodiet uit het Louvre; een liggende, naakte figuur met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken. Balkenhols Hermafrodiet ligt op een ruwhouten ondergrond; het barokke matrasje dat Bernini in de zeventiende eeuw aan dit Romeinse beeld heeft toegevoegd is door Balkenhol weggelaten. We zien alleen een mens met een open ‘Balkenholgezicht’ die in een bevallige houding voorover ligt en kenmerken heeft van beide geslachten.

Achter het beeld Hermafrodiet staat een houten paneel met de titel Ruimtelijk lichaam. Aan de ene zijde van dit paneel heeft Balkenhol een reliëf gekerfd van de beroemde Nikè van Samothrake uit het Louvre. Als in een etsplaat heeft hij in sierlijke en krachtige lijnen de beweging van dit (vrouwen-)lichaam in het lichte oppervlak van Wawahout gegutst. Op de achterzijde van dit paneel is een ‘Balkenholgezicht’ geëtst. In dezelfde techniek van sierlijke en open lijnen is hier het gezicht te zien van een androgyne figuur.

Voorbij dit paneel staan de beelden en reliëfs die Balkenhol maakte van de sterrenbeelden. Vooral de reliëfs tonen verrassende interpretaties van het betreffende sterrenbeeld, waarbij lichaamskenmerken soms een ambivalente rol spelen. De Maagd is een speelkaart met twee helften. In de hoek linksboven staat de ‘J’ van Jungfrau en rechtsonder staat de ‘J’ in spiegelbeeld. Op de bovenste helft is een naakte vrouwelijke tors afgebeeld en spiegelbeeldig op de onderste helft een naakte mannelijke tors. Het sterrenbeeld Tweelingen is weer een ‘geëtst’ reliëf van twee gezichten (M/V) die in elkaar overvloeien.

Met zijn zachtmoedige beelden speelt Balkenhol een spel met de ’taal’ van het lichaam: menselijk en/of dierlijk, mannelijk en/of vrouwelijk. Dat spel met de lichaamstaal maakte deze ingetogen, maar krachtige expositie voor mij tot een bijzondere ervaring. En dat in de Prideweek!