De moeder de hand

In deze periode, waarin ik mijn lezing Het vierkant en de alledaagsheid aan het voorbereiden ben, is mijn moeder gestorven. Ze was bijna 95 jaar en is in haar middagdutje overleden. Ik heb niet aan haar doodsbed gezeten, zoals Roger Raveel wel in 1946 aan het doodsbed van zijn moeder zat.

Voor Raveel was zijn moeder heel belangrijk. Op het moment dat zij stierf was hij nog maar vijfentwintig jaar oud en stond hij aan het begin van zijn carrière als schilder. Zijn moeder had hem altijd serieus genomen in zijn artistieke aspiraties. Ze moedigde hem aan boeken te lezen, onder andere De druiven der gramschap van John Steinbeck.

Als kind had Raveel zwakke longen en was hij vaak ernstig ziek. In de wachtkamer van de longarts in Gent zag Raveel voor het eerst kunst; er hingen schilderijen van Vlaamse expressionisten. Dit raakte de jonge Raveel. Zijn moeder zag het en samen bezochten ze een galerie in Gent waar nog meer Vlaamse expressionisten te zien waren.

Twintig jaar na de dood van zijn moeder, toen de vader van Raveel de zolder opruimde, kwam hij daar het bed tegen waarin Raveels moeder was overleden. Vader wilde het wegdoen, maar Raveel gebruikte het als uitgangspunt voor een van zijn ontroerendste schilderijen: Herinnering aan het doodsbed van mijn moeder.

Raveel voegde in die tijd vaak echte (gebruiks-)voorwerpen toe aan zijn schilderijen; een stok, een raampartij, de knop van een kapstok en zelfs een kooi met levende vogels. Zo wilde hij de grens tussen kunst en werkelijkheid overbruggen; de kunst moest vervloeien in de omgeving.

Voor het schilderij Herinnering aan het doodsbed van mijn moeder nam hij de twee bedstijlen en monteerde die links en rechts op het doek als een kader voor het beeld. Vervolgens schilderde hij in ongeveer dezelfde kleuren als de stijlen het voeteneind aan de rechterkant en een bruine diagonaal links aan het hoofdeinde. In dat kader ligt een figuur half opgericht; we zien alleen het profiel van haar gezicht en een hand die midden in beeld op een ondergrond rust.

Het lichaam van de vrouw is niet weergegeven; het lijkt te zijn opgelost in een witte cirkelvormige wolk. Boven haar lichaam opent zich een wit vierkant; het lijkt alsof de vrouw ernaar kijkt. Op de voorgrond zien we een man met anoniem gezicht en pet. Hij kijkt naar de vrouw.

Het meest sprekend in dit aangrijpende schilderij is de hand van de moeder; een oude, benige hand die met gestrekte vingers op de dekens rust. Het is een ander type hand dan meestal op de schilderijen van Raveel te zien is. Dat is een stevige, actieve (mannen-)hand, met de vingers licht gebogen, die prominent in beeld is. De hand in het schilderij Herinnering aan het doodsbed van mijn moeder is in rust en ligt dicht bij de figuur die naast het bed zit.

Bij mijn moeder werd ik het meest getroffen door de handen toen zij opgebaard lag. Uit haar gezicht was het leven geweken, maar haar oude handen zagen er nog steeds zo uit als zij de laatste jaren waren geweest, doorleefd en eerbiedwaardig. Je zou ze willen aanraken. Dag Mam.

Op 8 februari geef ik in Amsterdam mijn lezing Het vierkant en de alledaagsheid over de wonderlijke wereld van Roger Raveel. Informatie en reserveren via contact@cultuuropdeeilanden.nl