Boek of wasgoed

Tijdens een van mijn lezingen over Roger Raveel kreeg ik de vraag wat de oorsprong kan zijn geweest van het witte vierkant dat zo’n belangrijke rol speelt in Raveels schilderijen. Vaak doorbreekt deze witte geometrische vorm het landschap of vormt het een markant element in een interieur of zelfs in het gezicht van een geportretteerde.

Ik moest op die vraag het antwoord schuldig blijven, maar de vragensteller suggereerde dat de oorsprong van de witte vierkante vormen mogelijk ligt in wasgoed aan een lijn, dat in geometrische vlakken het landschap onderbreekt. Inderdaad zie je al in vroege schilderijen van Raveel wit wasgoed dat, aan een onzichtbare waslijn opgehangen, in ruitvormige vierkanten en rechthoeken het landschap doorbreekt.

Zo zijn er in de achtergrond van het Zelfportret uit 1946 drie diagonale witte banen wasgoed te herkennen. Het felle wit van het wasgoed – én van het paaltje – contrasteert sterk met de okerkleurige ondergrond.

Twintig jaar later maakte Raveel het schilderij Drogende was; een witte, gewelfde rechthoek ‘hangt’ in een abstract landschap dat bestaat uit twee diagonale rode stippellijnen (de markeringen van de groentebedden in de achtertuin?) en een groen/zwart gestippeld vlak in de linkerbovenhoek. Het witte vierkant heeft hier zijn typische welvende vorm; het vierkant beweegt. Het leeft.

In de kleurenets De vlag van het niets uit 1988 heeft het welvende vierkant zijn kenmerkende dikke donker(blauw)e rand gekregen. Zo wordt het nog nadrukkelijker een onderbreking van het landschap.

Een wit, gebogen vierkant met een dikke zwarte rand zien we ook al vroeg in de tekening Lezende vrouw uit 1950. Het boek dat zij voor zich houdt is niet meer dan een witte, vierkante vorm met een bolle en een holle boven- en onderkant en een dikke zwarte rand. Misschien is dit boek wel de oorsprong van de witte vierkanten in Raveels werk.

Het boek komt in ieder geval levensgroot terug op een enorm doek dat Raveel schilderde ter gelegenheid van de Gentse feesten in 1989 die als thema hadden Ik lees zoals ik feest. Op dit doek van bijna vier meter breed, getiteld De lezer, is een personage te zien dat, net als de Lezende vrouw, een wit vierkant vasthoudt alsof hij leest. Het witte vierkant heeft een dikke zwarte rand die onregelmatig geschilderd is, waardoor er beweging in het vierkant zit.

Of het nu een boek is geweest of wasgoed aan de lijn dat Raveel heeft geïnspireerd tot zijn witte vierkant, al heel vroeg krijgt het vierkant een speciale betekenis. Het is voor Raveel ‘een onderbreking in het schilderij, een nulpunt dat tegelijk het alles en het niets is.’ Bovendien is het vierkant een vorm die niet in de natuur voorkomt. Het is een door de mens geschapen vorm en de drager van iets geestelijks.

De onderbreking van de werkelijkheid in Raveels schilderijen is tevens de drager van iets geestelijks. Is dat niet prachtig? Door de alledaagse werkelijkheid open te breken ontstaat er ruimte voor vergeestelijking. We danken het boek op de schoot van de vrouw, we danken het wasgoed in de achtertuin dat zij Roger Raveel geïnspireerd hebben om deze ervaring van vergeestelijking te schilderen.