Alfa en omega

Een van de schilderijen die in mijn Raveel-lezing voorbijkomen is De schilderijenoptocht uit 1978 te Machelen aan de Leie. Het is een groot schilderij van vier bij twee meter met een groep figuren die vierkante ‘schilderijen’ dragen aan stokken en takken.

Raveel wilde in 1978 een echte schilderijenoptocht houden in zijn dorp. Met een aantal bevriende kunstenaars wilde hij door het dorp lopen in een optocht, waarbij ze hun werken op stokken zouden dragen. Helaas kreeg hij de bevriende kunstenaars niet mee in dit plan. Ze waren bang dat hun werk beschadigd zou kunnen raken. De optocht is er dus nooit geweest, maar Raveel maakte wel dit schilderij.

In mijn lezing sta ik stil bij de verschillende vierkanten die in het schilderij worden meegedragen. Je zou ze kunnen zien als een ‘poëtica’ van Raveels werk; ze representeren typische Raveel-elementen als het witte vierkant, de man met de emmer en het groen-gele motief van een struik.

Er worden twee vierkanten meegedragen met kunstwerken van schilders die Raveel inspireerden. Prominent aan de rechterkant van het doek is Mondriaans schilderij uit 1930 te zien, Compositie in rood, geel en blauw. Het zit op een lat die wordt gedragen door een typische Raveel-man met pet, geblokt gezicht, bruin kostuum en glimmend gepoetste schoenen.

Achter de Mondriaan is een fragment te zien van een fresco van Giotto uit 1304; De Judaskus. Dit fresco maakt deel uit van een groter geheel aan fresco’s in de Scrovegni-kapel in Padua, Italië.

Beide kunstenaars werden door Raveel bewonderd om de in zijn ogen vernieuwende manier waarop ze te werk gingen. In hun eigen tijd (begin veertiende, respectievelijk begin twintigste eeuw) braken ze volgens Raveel met de gevestigde normen van de schilderkunst en zochten ze een nieuwe vorm om de werkelijkheid weer te geven. Raveel voelde zich geïnspireerd door die zoektocht. Hij wilde zelf ook op een nieuwe, eigentijdse manier de werkelijkheid weergeven.

Het bijzondere is dat ik deze beide kunstenaars, Giotto en Mondriaan, ook een belangrijke plaats geef in mijn lezing uit 2017 Het verdwijnend perspectief. Giotto staat in mijn optiek min of meer aan het begin van het lijnperspectief, dat pas een eeuw later door Masaccio tot perfectie wordt ontwikkeld. Giotto’s personages hebben ‘diepte’ of volume. Dat is wat Raveel in Giotto bewonderde. En in de landschappen van Giotto zie je al de eerste – wat onbeholpen – pogingen om diepte aan te brengen. Giotto is de alfa van het lijnperspectief, zou je kunnen zeggen.

Mondriaan staat in mijn perceptie juist aan het einde van het lijnperspectief. In zijn werk ontbreekt de diagonaal. Die zou je immers kunnen verleiden een klassieke dieptewerking in het schilderij te zien. En de ruitvormige schilderijen van Mondriaan hangen bij voorkeur hoog, zodat je ook niet in de verleiding komt om in een van de horizontale lijnen (namelijk die op ooghoogte zou hangen) de horizon van een landschap te zien. Mondriaan is misschien wel de omega van het lijnperspectief.

Het is frappant dat de alfa en de omega van het lijnperspectief voor Raveel zulke inspirerende schilders waren. Twee kunstenaars die op een totaal nieuwe manier de werkelijkheid weergaven. Met De schilderijenoptocht uit 1978 te Machelen aan de Leie brengt Raveel een eerbetoon aan deze pioniers én plaatst hij zichzelf in de lijn van deze vernieuwers van de schilderkunst.