Het echte ding

Vorige week bezocht ik de expositie Calder Now in de Kunsthal in Rotterdam. Ik hou erg van het werk van Alexander Calder, de kunstenaar die leefde van 1898 tot 1976. Zijn mobiles en stabiles zijn verrukkelijke, en in mijn ogen speelse objecten, die getuigen van een kinderlijke blik op de werkelijkheid.

Ik verwachtte dan ook veel verwantschappen te ontdekken tussen het werk van Calder en dat van Panamarenko, die zijn leven lang een spelend kind is gebleven. Op de expositie werd ik inderdaad bekoord door de ‘ijle’ mobiles, die qua materiaalkeuze vaak helemaal niet zo ijl en licht zijn. Calder werkt vaak met metalen platen, stenen, zware ijzeren staven, maar het ijle zit hem in de subtiele verhoudingen waardoor de kunstwerken gewichtloos lijken te zweven.

Birthday Cake, Alexander Calder, 1956

Ondanks mijn bewondering voor beide kunstenaars voelde ik geen onderlinge verwantschap. Het meest ‘Panamarenkoëske’ werk van Calder was de Birthday Cake, uit 1956. Van een conservenblik, versierd met ijzerdraad en één dikke kaars, heeft Calder hier een verjaardagstaart gemaakt. Dit kunstwerk heeft de humor en het zelf-geknutselde van Panamarenko’s kunst. De andere werken van Calder, hoe mooi ook, hebben een stuk minder die lichtheid en gewoonheid. Het zijn kunstvoorwerpen.

Panamarenko verzette zich tegen de status die de kunst zich volgens hem had aangemeten: ‘Het zijn altijd afbeeldingen, bewegende of stille met of zonder kleur in steen, metaal of verf. Het is nooit het echte, de echte gebeurtenis of het echte ding, het is niet zodanig schoonheid dat hier gezocht wordt, hier wordt kunst beoefend.’

‘Het echte ding’ was voor Panamarenko heel belangrijk en zijn uitvindingen hebben dan ook een hoog ‘echte ding’-gehalte. Je herkent de onderdelen van de racefiets in veel van zijn lucht-tuigen; een krom stuur, een puntzadel en trappers met toeclips. Zijn zeppelin The Aeromodeller is van aan elkaar geplakte stroken kunststof gemaakt, de cabine die eronder hangt is van gevlochten rotan. De vele Archaeopterixen (bewegende vogelskeletten) die hij maakte, zijn grote stukken speelgoed van triplex en ijzerdraad.

The Aeromodeller, Panamarenko, 1971

Op de expositie Calder Now worden dwarsverbanden gelegd met het werk van eigentijdse kunstenaars, die beïnvloed zouden zijn door Calder. En daar kwam ik wel een echt ding tegen. De installatie Pionier I van Carsten Nicolai uit 2011 bestaat uit een grote parachute, die eens in de twintig minuten met veel geraas door een windmachine wordt opgeblazen. Als een wilde, bewegende, verticale kwal hangt de parachute aan de touwen te rukken die hem verbinden met de windmachine.

Panamarenko maakte het vlieg-‘tuig’ 00.PZ Paradox, dat bestond uit een parachute die werd aangedreven door propellers die onder de parachute op een cabine waren gemonteerd. Hij maakte een prachtige tekening van dit ontwerp en testte de parachute – die hij bij de legerdump had gekocht – ook daadwerkelijk uit in zijn atelier. Dat moet ongeveer gegaan zijn zoals het nu in de Kunsthal toegaat met Pionier I. Het verschil is dat de parachute bij Panamarenko (onderdeel van) een echt díng is waarmee we kunnen vliegen.

links: Pionier I, Carsten Nicolai, 2011 en rechts: OO.PZ Paradox, Panamarenko, tekening, 1975

Omdat het ‘ding-achtige’ van de parachute in de installatie van Carsten Nicolai nog zo herkenbaar was, kwam dit kunstwerk voor mij het dichtst bij de fantastische wereld van Panamarenko, waarin we met speels gemak wegvliegen dankzij zijn échte dingen. Gewoon hangend aan een parachute of op een kekke luchtfiets.

Op 1 mei geef ik in Den Haag de lezing Los! Kunst en vliegwerk van Panamarenko. Zie Agenda.

Afbeelding boven dit artikel: Untitled (Mobile du Garage), Alexander Calder, 1954

De lezing is Los!

Eergisteren, op vrijdag 18 maart, was de première van mijn lezing Los! Kunst en vliegwerk van Panamarenko bij Instituut Helikon in Utrecht. Wat was het heerlijk om na een uitstel van drie maanden weer voor een publiek te staan en mijn lezing over de kunstenaar/uitvinder Panamarenko te lanceren. Het publiek van Helikon, de organisatie die lezingen geeft in de ruimtes van het Instituto Cervantes, reageerde enthousiast; er werd gelachen en bij bepaalde dia’s klonken er zelfs aahh’s en oohh’s. Kortom, we kregen vleugels.

Ik had deze lezing vorige zomer gemaakt in opdracht van Heleen Rippen, directeur en programmeur van Helikon Utrecht. De lezing maakte deel uit van een reeks lezingen die gepland stonden voor de periode rond Kerst 2021 met als thema Vleugels krijgen! En Panamarenko’s kunst past daar op een vederlichte en aanstekelijke manier in. Zijn geestige en speelse ‘tuigen’ laten je dromen van onbekommerd vliegen, zweven of varen. Of ze laten je met grote sprongen door de Alpen huppelen.

Panamarenkolezing : Vogels in het Panamarenkohuis. Foto: Frits de Jong

Ik nam mijn publiek mee op een reis door het leven en werk van Panamarenko. Ik liet zien hoe hij in Antwerpen leefde in een creatieve chaos, bevolkt door papegaaien, een beo, een duif en een toekan.

Toen hij in 1972 zijn fantastische zeppelin The Aeromodeller op de Documenta in Kassel ten toon stelde, verblufte hij daarmee het publiek. En ook in de lezing ontlokte de dia van de zeppelin kreten van bewondering aan het publiek, net als de ijle vliegtuigjes Grote Quadru Flip-Flop (met insectenvleugels) en IJsvogel (met vogelvleugels).

Panamarenkolezing: Alpenwandeling met vliegende rugzak Foto: Frits de Jong

Er werd gelachen bij de vliegende rugzakjes die Panamarenko in een atelier hoog in de Alpen ontwierp en waarmee hij – zo willen de promotiefoto’s ons doen geloven – jodelend over de berghellingen sprong.

Ik vertelde hoe Panamarenko het vlieg-tuig Brazil maakte; twee opvouwbare vleugels, die je na een forse aanloop uitklapt zodat je vrij kunt wegvliegen. De naam van deze uitvinding had Panamarenko ontleend aan een science-fiction film waarin de held met machtige vleugelslagen de vrijheid tegemoet vliegt. Deze droom van vrijheid vertaalt Panamarenko in zijn geestige uitvinding Brazil; neem een aanloop tot je veertig kilometer per uur loopt en sla dan je vleugels uit. Je bent vrij!

Panamarenkolezing: Vliegen met de held uit de film Brazil Foto: Frits de Jong
Panamarenkolezing: Portuguese Man of War Foto: Frits de Jong

In de lezing nam ik mijn publiek ook mee het water in. Ik vertelde over het verrukkelijke duikbootje PAHAMA, waarmee Panamarenko vanuit Antwerpen naar Spitsbergen en Nova Zembla zou reizen. Een Kuifje-avontuur. En ik liet het ‘Kuifje-avontuur’ zien van de wandeling over de zeebodem, waar je ontspannen kunt rondlopen met een reisgids in je hand, dankzij de duikhelm Portuguese Man of War.

Gaandeweg werd in de lezing steeds duidelijker dat het er niet toe doet of de uitvindingen van Panamarenko echt werken of niet. Ze betoveren je met hun poëzie, ze spreken tot de verbeelding. Je stapt op een van zijn luchtfietsen en vliegt weg – in je hoofd! Je zet de duikhelm op en wandelt tussen de koralen – in je verbeelding! Je huppelt met grote sprongen door de Alpen dankzij Panamarenko’s vliegende rugzakjes.

Panamarenko geeft vleugels, Panamarenko maakt je los.

De volgende Panamarenkolezing vindt plaats op zondag 1 mei in Den Haag. Zie Agenda.

 

Magnetische schoenen

In de periode van zijn happenings, eind zestiger jaren, treedt Panamarenko op met een fantastische uitvinding: Magnetische schoenen. Dankzij deze magnetische schoenen kan hij op zijn kop langs een metalen plafond lopen. ‘Ik dacht: dat kan ik dan tenminste toch al. Dat was een begin, al een beetje zoals vliegen.’

Uithangbord van schoenwinkel ‘Goliatje’

Panamarenko maakt de magnetische schoenen in 1966. Zijn moeder had in die tijd een schoenenwinkeltje, Goliatje geheten. Het uithangbord was een enorme laars met het woord ‘Goliatje’ erop, een laars die nu in het Panamarenkohuis staat. In het winkeltje van zijn moeder vindt Panamarenko een paar oerdegelijke militaire bottines. Op de zolen van deze stappers monteert hij elektromagneten, afkomstig van machines die hij in een legerdump heeft gevonden.

In een rugzakje draagt hij de loodbatterijen die de elektromagneten moeten voeden. Als hij afwisselend de linker- of de rechterschoen aanzet, kan hij langs een stalen plafond lopen. Hij schaft nog een legerjasje aan en militaire pet waarop hij zijn naam plakt. In dit kostuum geeft hij in 1967 een performance in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg in Brussel. Hij wandelt langs een stalen plafond door handmatig de stroom in en uit te schakelen in een van beide schoenen.

De happening wordt in hetzelfde jaar nog een keer herhaald voor de Vlaamse televisiezender BRT. We zien hoe Panamarenko, gehuld in zijn kostuum, in een metalen stellingkast hangt die wordt gekanteld tot hij op zijn kop hangt. Dan demonstreert hij de passen. Een keurige verslaggever, in pak en met stropdas, interviewt de kunstenaar terwijl hij daar hangt. Panamarenko, toch een beetje geïmponeerd door de officiële setting, probeert in beschaafd Nederlands de interviewer uit te leggen hoe het spektakel werkt. Maar dan maakt hij een fout in de bediening en hij valt naar beneden. Gelukkig ligt er een matrasje, zodat hij zich niet bezeert.

Panamarenko demonstreert de Magnetische schoenen voor de BRT, 1967

De Magnetische schoenen zijn het eerste technische experiment van Panamarenko en dragen al alle elementen in zich die zijn werk kenmerken. Er is humor, die heel serieus genomen wordt (ook door de BRT!). Het materiaal, schoenen met magneten, is heel gewoon, het zijn dingen die je bij de legerdump haalt en zelf in elkaar knutselt. Er is het experiment met de zwaartekracht. En er is al een fascinatie voor magnetisme.

Demonstratie door Panamarenko van een metalen plaat zwevend boven een magnetisch veld, 1973

Later zal Panamarenko eindeloos experimenteren met magnetisme. Hij bouwt apparaten die sterke magnetische velden opwekken. Boven die apparaten kan hij metalen platen laten zweven. Ook deze apparaten demonstreert hij voor de BRT. De proefnemingen zijn onderdeel van zijn project Reis naar de sterren, waarin hij met vliegende schotels de ruimte in gaat. Volgens Panamarenko zijn in de ruimte magnetische velden aanwezig waarop de vliegende schotels zich voortbewegen. Hij noemt die velden de kosmische autostrades.

Maar hoe serieus Panamarenko deze natuurwetten ook onderzoekt, er is altijd een grote speelsheid in zijn uitvindingen. ‘Ik maak in feite alleen maar speelgoed, want dat is de echte kunst: de poëzie van een stuk speelgoed. Wat anderen de echte kunst noemen, lijkt te veel op kunst, dat is het probleem. De kunst is namelijk het enige vehikel waarvan men zou moeten proberen te allen tijde uit de invloedssfeer te blijven, niet te doen wat de macht of de machthebbers zeggen: dat is het wezenlijke aan kunst.’

De rebelse hippie die ludieke kunst maakt, het komt in al Panamarenko’s uitvindingen terug.

Vrijdag 18 maart geef ik de lezing Los! Kunst en vliegwerk van Panamarenko. Zie Agenda