Gevleugeld

Morgen, op 1 oktober, geef ik mijn lezing Rembrandts Handen in Utrecht. Hiermee introduceer ik mijzelf bij Helikon, het instituut dat lezingen houdt over kunst, cultuur en religie. Het thema van Helikon voor 2021/2022 is Vleugels krijgen!, waarin ‘de gevleugelde mens, engelen en ander kunst- en vliegwerk’ centraal staan. Later dit jaar zal ik voor Helikon mijn Panamarenkolezing houden, die ik in opdracht van het instituut heb gemaakt.

Vanwege het thema Vleugels krijgen! heb ik aan mijn Rembrandtlezing twee engelenafbeeldingen toegevoegd. Eén is het schilderij Jakob worstelt met de engel uit 1659 en één is de tekening De aankondiging aan Maria uit 1635. Die tekening kende ik niet, maar ik werd erop gewezen door Heleen Rippen, directeur en programmeur van Helikon.

De aankondiging aan Maria, tekening met pen en inkt, ca. 1635

De tekening is een buitengewoon dynamisch en op het eerste gezicht raadselachtig geheel. Maria lijkt ineen te zijgen in een wolk van plooien van haar gewaad. Of wendt ze zich af van de engel die met zijn brede vleugels over haar heen gebogen staat?  De handen zijn in deze tekening niet heel duidelijk, maar de gezichten wel. Maria heeft de ogen neergeslagen, of zelfs dicht, maar haar gezicht drukt geen angst uit. De engel kijkt met een intense, maar zachtaardige blik naar Maria.

Het afwerende gebaar dat je zou kunnen zien in de houding van Maria deed mij denken aan Rembrandts ets Christus in de hof van Gethsemane. Op deze ets uit 1652 zien we Christus geknield in de hof van Gethsemane. Hij verkeert in grote nood en bidt om niet te worden gekruisigd. Een engel knielt bij Christus, maar net als in de tekening De aankondiging aan Maria lijkt het of Christus Zijn hoofd van de engel afwendt.

Christus in de hof van Gethsemane, ets, 1652

In beide scènes staan de figuren (Maria en Christus) voor een ingrijpend moment in hun leven en geeft Rembrandt weer hoe ze worstelen met dit moment. Het verschil is dat de engel in de hof van Gethsemane geen boodschapper is. Christus weet al dat Hij zal sterven. De engel is hier een ondersteunende en liefdevolle figuur die Hem de kracht geeft om Zijn lot te dragen. Rembrandt geeft dat letterlijk weer in het been van de engel dat stevig op de grond geplant staat, waardoor hij Christus overeind kan helpen.

In de tekening De aankondiging aan Maria zien we hoe de engel Maria overvleugelt. Zijn boodschap overweldigt haar, ze lijkt uit haar stoel op de grond te zijn gezakt. Er liggen ook een paar slippers en een hondje (?) dat met de kop op de gekruiste voorpoten rustig doorslaapt. Geen paniek dus, maar wel een ontzagwekkend moment, dat Maria op zich moet laten inwerken.

Rembrandt is – en dat laat ik in mijn lezing ook zien – de kunstenaar die de grote momenten uit de Bijbel weet te plaatsen in een gewone, menselijke omgeving. Hij brengt de religieuze verhalen terug tot menselijke proporties, waardoor we ons er meer mee kunnen verbinden.

De lezing Rembrandts Handen, de taal van de handen in Rembrandts werk morgen, 1 oktober, bij Helikon in Utrecht. Zie Agenda.

Net als Da Vinci

In sommige teksten wordt Panamarenko wel de ‘Da Vinci van Antwerpen’ genoemd. Of nog specifieker de ‘Da Vinci van de Seefhoek’, naar de volkswijk waar Panamarenko jaren heeft gewoond en gewerkt. Er zijn ook opvallend veel paralellen tussen de Belgische kunstenaar/uitvinder (1940-2017) en het Renaissance-genie Leonardo da Vinci (1452-1519).

Beiden maakten uitgebreid notities van hun gedachten, hun invallen en ontwerpen. De linkshandige Da Vinci in ordentelijk spiegelschrift, Panamarenko in krasserige, schetsmatige tekeningen en tekstfragmenten. Behalve technische toelichtingen op zijn ontwerpen, schreef Panamarenko ook (humoristische) wisecracks bij zijn tekeningen. Zo staat bij het ontwerp van zijn vliegende schotel, de Bing: ‘In vergelijking met de konstructie van een Bing is alle menselijk streven onbenullig.’

De Bing lijkt in vorm heel erg op de Gepantserde wagen, een ‘tank’ die Da Vinci rond 1485 op papier ontwierp om indruk te maken op Ludovico Sforza, de hertog van Milaan.  Zoals veel heersers in die tijd was Sforza in een permanente staat van oorlog verwikkeld met andere stadstaten en vernieuwend oorlogstuig moet hem goed zijn bevallen.

Panamarenko’s tekening van de Bing, 1990 (l.) en Da Vinci’s tekening van de Gepantserde Wagen, ca. 1490 (r.)

Het grappige is dat het voertuig (waarin acht mannen de wielen moesten aandrijven en de kanonnen bedienen) niet uitvoerbaar was; de mannen zouden stikken door de kruitdampen én de wielen draaiden in tegengestelde richting. Maar net als bij Panamarenko is werkzaamheid van de machine ondergeschikt aan de vrijheid van het ontwerp en het vernuft van de uitvinding.

Da Vinci had, net als Panamarenko, een fascinatie voor vliegende wezens. Er wordt gezegd dat hij kooien met vogels kocht om ze vrij te laten en de vliegbewegingen te bestuderen. Ook vleermuizen hadden zijn belangstelling. Hij maakte een zweefvliegtuig met vleermuisachtige vleugels, dat doet denken aan Panamarenko’s vliegende tuig Brazil. Volgens de overlevering heeft Da Vinci’s vliegmachine in 1506 een testvlucht gemaakt vanaf de Monte Ceceri, (de Zwanenberg) in de buurt van Florence. Leonardo’s assistent, Zoroastro da Peretola, was de piloot. Het vliegtuig zweefde bijna een kilometer door de lucht, maar bij de ruwe landing brak Zoroastro zijn been.

Panamarenko’s ‘Brazil’, 2004 (l.) en Da Vinci’s ‘zweefvliegtuig’, ca. 1506, animatie (r.)

Opnieuw liet de uitvoerbaarheid van het plan te wensen over, maar het ging bij Da Vinci, net als bij Panamarenko, om de vrijheid van het vliegen. In zijn traktaat Over de vlucht van vogels schreef Leonardo over de lancering: ‘Vanaf de berg die de naam draagt van de grote vogel zal de befaamde vogel zijn vlucht ondernemen die de wereld zal vervullen met zijn grote faam.’

Ook de droom om vrij te kunnen bewegen op het water en onder water inspireerde beide kunstenaars tot het ontwerpen van ‘watertuigen’. Zowel Da Vinci als Panamarenko ontwierp een duikpak en een beademingsmachine waarmee de mens onder water zou kunnen bewegen. En ze maakten allebei een boot die aangedreven werd door een trapmechanisme; Da Vinci een raderboot en Panamarenko zijn Donnariet, die met het zwiepen van zijn walvisachtige staart voor de voortstuwing moest zorgen.

Panamarenko’s ‘Donnariet’, 2003 (l.), foto: Gerard Van Rafelghem, en Da Vinci’s raderboot, ca. 1500, animatie (r.)

Er liggen vijf eeuwen tussen de kunstenaars Panamarenko en Da Vinci; maar het zijn verwante geesten. Allebei bouwden ze al knutselend vernuftige machines. Machines die de vrijheid verbeelden.

In december geef ik de lezing Los! Kunst en vliegwerk van Panamarenko in Utrecht en in Den Haag. Zie Agenda

Afbeelding boven dit artikel: een schets van Leonardo da Vinci (1452-1519)

Pana’s papegaaien

De kunstenaar Panamarenko (‘Pana’ voor intimi) was dol op vogels. Als jongetje had hij een tamme kauw, die hij Jantje Kokoke noemde. Het beestje kon, volgens de kunstenaar, zijn eigen naam roepen en kon ook imiteren hoe zijn moeder haar man Henri riep: ‘Aaaaaaanrie!’ De vogel en de jongen waren onafscheidelijk, maar op een kwade dag ging Panamarenko in zijn slaap op de Jantje Kokoke liggen waardoor de vogel stikte.

Panamarenko’s gouden kooi

Jantje Kokoke kreeg vele opvolgers; Panamarenko woonde uiteindelijk in een huis met zes papegaaien, een toekan en een duif. Hij hield ze in kooien die vaak open stonden en bouwde zelfs een grote, gouden kooi voor de vogels ‘in de vorm van een ajuin met drie puisten op’, maar de vogels vlogen meestal vrij rond door de woning.

De moeder van Panamarenko slaapt met een Ara op haar rug, foto in het Panamarenkohuis

In die woning, die nu als ‘Het Panamarenkohuis’ te bezoeken is, hangen ingelijste foto’s van Pana’s gevederde vrienden. Geelblauwe Ara’s kijken onderzoekend in de lens, de Grijze Roodstaart is op bezoek bij de Kaketoe en de Edelpapegaai bungelt ondersteboven aan zijn kooi. Er hangt een mooie foto van Panamarenko’s moeder, met wie hij ruim dertig jaar in het huis woonde, en een papegaai. Tevreden opgekruld ligt ze op de bank een dutje te doen, terwijl een Ara op haar schouder zit.

Panamarenko ontwierp vele ‘tuigen’ waarmee de mens als een vogel zou kunnen vliegen. Voor in de stad ontwierp hij een rugzakje met propellers, waarmee je recht omhoog kan stijgen. Maar in de weiden buiten de stad heb je de ruimte om met een aanloop het luchtruim te kiezen, dus bouwde hij een opvouwbare vleugelconstructie van zes meter breed, zoals weergegeven in de sculptuur Brazil.

Een elektromotortje van twaalf kilo op de rug helpt de piloot om op de grond een snelheid van 40 kilometer per uur te bereiken. ‘Hierdoor kunt ge u met gesloten vleugels in gang lopen’, legt de kunstenaar uit. ‘Als ge constant met twaalf kilo in uw rug geduwd wordt, moet ge op een zeker moment de vleugel opentrekken. Die begint dan te liften en … HOP! Dan zijt ge vertrokken, hè!’

Brazil, 2004. Foto: Panamarenko

Ontroerend en grappig zijn de Vliegende kippen van Panamarenko; modellen van vogelachtige wezens die met behulp van elektronica ‘vrij’ rondstappen. Panamarenko baseerde zich voor deze vogels op de prehistorische Archaeopterix, een fossiele vogel die afstamt van de dinosaurus. Hij ging in Peru op zoek naar de hoazin, een vogel die leeft in het Amazonegebied en veel overeenkomsten vertoont met de Archeopterix.

Panamarenko (l.) in Peru met een hoazin, september 1990, foto in het Panamarenkohuis

Terug in Antwerpen bouwde hij zijn Archaeopterixen, die hij prachtige namen gaf, vaak gebaseerd op science-fiction films. Zo noemde hij een van zijn Archaeopterixen Persis Clambatta, naar de filmster Persis Khambatta uit Star Trek. In 2003 maakte hij de Archaeopterix Cocotaxi, een naam die doet denken aan Jantje Kokoke, de geliefde (en geplette) kauw uit zijn jeugd.

Hoezeer echte en mechanische vogels met elkaar verweven waren voor Panamarenko, is af te lezen aan een grappige fotocollage in het Panamarenkohuis. In een passe-partout hangen drie foto’s van zijn papegaaien, afgewisseld met drie foto’s van zijn Vliegende kippen. Ja, Panamarenko ziet ze vliegen. En wij met hem.

Cocotaxi, 2003 (l.) en fotocollage in het Panamarenkohuis van papegaaien en Vliegende kippen (r.)

Op 16 december gaat mijn Panamarenkolezing in première: Los! Kunst en vliegwerk van Panamarenko. Zie Agenda.